محمدحسین ساکت

محمدحسين ساكت، نويسنده، مترجم و پژوهشگرى است كه در دو رشته حقوق (شاخه هاى مختلف آن) و اسلام شناسى (به ويژه تاريخ تعليم و تربيت و نهادهاى آموزشى مسلمانان) فعاليت هاى علمى چشمگيرى داشته و تاكنون بيش از ۱۸ جلد كتاب تأليف و ترجمه كرده و آن ها را به دست نشر سپرده است. بسيارى از كتاب ها و مقاله هاى او به عنوان منبع و مرجعى بى بديل در اختيار پژوهشگران و دانشجويان قرار گرفته است. شيوه نگارش ساكت در كتاب هاى حقوقى ايران، كه اغلب زبان پيچيده و پرطمطراقى دارند، بى نظير و مخصوص خود اوست. استفاده از معادل هاى زيباى فارسى، به كار بستن تعبيرهاى ساده و وارد كردن جريان هاى تازه  زبان امروز، نوشته هاى حقوقى او را از ديگران ممتاز ساخته است. دست كم دو تركيب تازه در نگاشته هاى حقوقى ساكت قابل توجه است يكى «دادكاوى» كه عنوان گفتارها و مقاله هاى حقوقى اوست و ديگر «حقوق شناسى» به جاى مقدمه علم حقوق، مبانى حقوق و ... گذشته از آن كه تركيب «بى بهرگى از سود» فارسى را براى نخستين بار به جاى «عدم النفع» عربى ساخته است و بسيارى واژگان فارسى ديگر را جايگزين واژگان عربى علم حقوق كرده است كه ذكر آن ها در اين نوشته نمى گنجد. «درباره فردوسى و شاهنامه»، «شعر فارسى و تمدن اسلامى در ايران»، «جايگاه هاى دانش در جهان اسلام» و «دادرسى در حقوق اسلامى؛ سرشت و سرگذشت نهاد دادرسى و سازمان هاى وابسته از آغاز تا سده سيزدهم هجرى» و «تاريخ آموزش در اسلام» عنوان هاى بخشى از آثار محمد حسين ساكت اعم از تأليف و ترجمه است. او درباره پيوند ميان ادبيات و حقوق در آثارش مى گويد:
«من رشته دانشگاهى ام و حيطه شغلى ام حقوق است و در اين رشته تدريس كرده ام، اما دلبستگى ام بيشتر به ادبيات و تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامى است كه در اين رشته ها نيز هم تدريس كرده ام و هم تأليفاتى دارم. درواقع، اگر دل مرا به دو پاره تقسيم كنيد بخش بزرگترش وابسته به فرهنگ و تمدن اسلامى و ادبيات فارسى است. حقوق در جامعه ما تا حدودى مورد ظلم و بى مهرى قرار مى گيرد. اولاً در تمام حوزه هاى علوم انسانى در اين جشن نامه ها و ارج نامه ها يا بزرگداشت ها، بندرت به نام يك حقوقدان برمى خوريم، يعنى حقوقدانان و كسانى كه در زمينه حقوق صاحب تأليفاتى هستند، مورد غفلت قرار گرفته اند. البته سعى كرديم اين حوزه هم مورد توجه قرار بگيرد و از انجمن مفاخر فرهنگى درخواست كرديم در مراسم بزرگداشت خود از حقوقدانان برجسته كشور هم تقدير كند و آثارشان را مورد توجه قرار دهد.» از ميان كتاب هاى ساكت، كتاب«دادرسى در حقوق اسلامى» به خاطر ديدگاه ها و تحقيقات و پژوهش هاى خاصى كه دارد، بيشتر مورد توجه قرار گرفته و چند نقد هم در موردش نوشته شده است. كتاب «تاريخ آموزش در اسلام» نيز از جمله آثار مهم ساكت است، كتابى كه مربوط به آموزش و پرورش و در حقيقت يك كتاب درسى است:«من سعى دارم كار تكرارى نكنم. به دنبال تأليف يا ترجمه آثارى مى روم كه نيازش در جامعه احساس مى شود. تأليف كتاب هاى حقوق در اين سال ها خيلى زياد شده كه اين جاى بسى خوشبختى است.»
«درباره شاهنامه و فردوسى» عنوان يكى ديگر از كتاب هاى محمد حسن ساكت است. او درباره اين كتاب مى گويد: «در قياس با ديگر كتاب هايم «درباره شاهنامه و فردوسى» را بيشتر مى پسندم. چون نگرش هاى خاصى درباره فردوسى داشتم يا مقالاتى كه راجع به ناصر خسرو نوشتم و آثارى كه در زمينه ادبيات تطبيقى نوشتم، مانند مقاله  اى كه لرد بايرون انگليسى را با ناصرخسرو و اقبال را با جان ميلتون مقايسه كردم كه جزو آثارى هستند كه بيشتر مورد توجه خودم قرار گرفته اند.»
محمد حسين ساكت در ۱۳۲۶ در تربت حيدريه به دنيا آمد. پنج ساله بود كه پدرش را از دست داد و از آن پس در كنار مادر با شعر حافظ و مثنوى مولانا آشنا شد. دوره ابتدايى را در دبستان قطب ا تربت حيدريه و دوره دبيرستان را در دبيرستان اميركبير زادگاهش گذراند. در حالى كه شور شعر از وجودش زبانه مى كشيد، در مجامع فرهنگى خود به سخنرانى هاى سياسى و دينى مى پرداخت. او از ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۹ به تحصيل در دوره كارشناسى رشته حقوق دانشگاه تهران پرداخت و نزد استادان ارجمندى چون على پاشا صالح، كه بيشتر اديب بود تا حقوقدان و تأثير فراوانى بر او گذاشت، مرحوم مشكات، استاد محمود شهابى و دكتر على اكبر شهابى و... دانش اندوزى كرد. ضمن اين كه همچنان به فعاليت هاى دينى و سياسى خود ادامه مى داد. دوره كارشناسى ارشد خود را هم در رشته هاى اسلام شناسى و حقوق تجارت بين الملل در دانشگاه مك گيل كانادا ميان سال هاى ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۸ به انجام رسانيد. محمدحسين ساكت در طول سال هاى تحصيل و پژوهش خود ۲۰ عنوان كتاب علمى و مقاله هاى متعدد پژوهشى نگاشته و در زمينه هاى مختلف رشته هاى حقوق و اسلام شناسى پيشرو و تأثيرگذار بوده است.
يكى از مهم ترين كتاب هاى محمدحسين ساكت «نگرش تاريخى به فلسفه حقوق» نام دارد كه در آن براى نخستين بار در زبان فارسى، از مكتب هاى حقوقى براى بيان تحول و تطور تاريخى از پيش از فيلسوفان يونان تا امروز گفت وگو شده است. همچنين براى نخستين بار درباره فلسفه حقوق اسلام با نشر متن و ترجمه رساله چاپ نشده اى از مسكويه درباره عدالت، جايگاه فلسفه حقوق اسلام، مطرح مى شود و نشان مى دهد كه اسلام براى محققان فلسفه حقوق گفتنى هاى فراوان و متنوع و عميقى دارد. استادان و دانشمندان برجسته ايرانى و غيرايرانى هم كه در فلسفه حقوق قلم زده اند، هيچ گونه تحقيق و بررسى درباره اين موضوع به طورى كه استاد ساكت در كتاب نه چندان حجيم خود انجام داده، به انجام نرسانده اند. گشايش اين دريچه تابناك مى تواند به محققان و نويسندگان علاقه مند به اين رشته كمك شايان توجهى بكند.

«دادرسى در حقوق اسلام» ديگر كتاب پرارزش وى در بيان سرشت و سرگذشت نهاد دادرسى و سازمان هاى وابسته از آغاز تا سده سيزدهم هجرى است كه به گفته يكى از ناقدانش، اثرى مهم در زمينه تاريخ پيدايش نهادهاى دادرسى در اسلام و روش كار و دگرگونى آنهاست: «نويسنده اين كتاب از دانش آموختگان كاركشته در تاريخ و فرهنگ اسلام است كه مدت ها تجربه كار قضايى و تأليف و ترجمه كتاب هاى تحقيقى و آموزشى را داشته است. درباره چگونگى دادرسى و به طور كلى نظام قضا در اسلام كتاب هاى بسيارى به زبان فارسى و عربى نوشته اند، اما مشكل بتوان اثرى به سودمندى و جامعه كار ساكت در اين دو زبان يافت.» (سيرى در تطور نهاد دادرسى در اسلام، مقاله اى از احمد كاظمى موسوى) در «پيش خوانى» اين كتاب مى خوانيم: «دادگسترى در جهان بزرگ ترين حماسه هاست و نگارش درباره آن با شكوه ترين هنرهاست.محمدحسين ساكت نخستين كسى است كه درباره ابن نديم، كتاب مستقلى نوشته است. كتاب «پايگاه محمدالنديم در كتاب شناسى او» كه در ۱۳۶۸ منتشر شد، نخستين تحقيق درباره روش ابن نديم در كتاب شناسى و زندگى او به فارسى است. محمد حسين ساكت درباره نهادهاى آموزشى مسلمانان دو كتاب تحقيقى از زبان انگليسى، به فارسى ترجمه كرده است كه مرجع مهمى براى دانشجويان و پژوهشگران در رشته هاى علوم تربيتى و فرهنگ و تمدن اسلامى بوده است. يكى از آن دو كتاب «تاريخ آموزش در اسلام» است كه دكتر احمد چلبى ، استاد تاريخ و تمدن اسلامى در دانشگاه قاهره، به عنوان رساله دكترايش در كمبريج زير نظر پروفسور آربرى نوشته و از سال ۶۱ تاكنون ۴ بار تجديدچاپ شده است. در چاپ چهارم آن (سال ۱۳۸۱) پيوست هاى تازه اى از سوى مترجم به آن افزوده شده است.
ساكت كتاب «تاريخ آموزش در اسلام» را زمانى كه دانشجوى حقوق بوده، ترجمه كرده است و در اين باره مى گويد: «كتاب تاريخ آموزش در اسلام پايان نامه دكترى دكتر احمد چلبى در كمبريج است. با ترجمه اين كتاب دريافتم كه در فضاى مكتوب ما كتاب هايى درباره آموزش به صورت جدى ترجمه نشده است. تا قبل از آن ما اصلاً چيزى نداشتيم. كتاب تاريخ آموزش در اسلام را زمانى كه دانشجوى حقوق بودم و دلم در هواى كارهاى دگر بود، در كتابخانه دانشكده حقوق يافتم. در مقدمه كتاب نوشتم كه اى كاش چنين كارهايى در ايران صورت مى گرفت ما در دانشگاه ها بسيار تنگدست و تهيدستيم. خاطرات پيشينيان ما از شيوه هاى آموزشى مى تواند جالب و آموزنده باشد. چنين كارى هنوز صورت نگرفته است. ما درباره تاريخ آموزش و پرورش ايران با همه غنايى كه اين سرزمين داشته است، چيزى نداريم؛ يعنى حتى مقاله اى هم نداريم و اين جاى تأسف است. در حالى كه اعراب به واسطه دانش افزايى اسلام از اين متون برخوردارند و جالب اين است كه برخى از متون اوليه نهاد آموزش و شيوه آموزش را ايرانى ها نوشتند.»
كتاب دوم «نهاد آموزش اسلامى» نام دارد كه رساله دكتراى دكتر منيرالدين پاكستانى در دانشگاه هامبورگ آلمان زير نظر خاورشناس و ايران شناس برجسته آلمانى اشپولز بوده است. به اين كتاب، از سوى مترجم ۳ پيوست افزوده شده كه يكى ترجمه ۵ نقد و بررسى كتاب توسط منتقدان در مجله هاى معتبر اروپايى و آسيايى است. اين ابتكار جديد مترجم كه به خواننده امكان مى دهد از نظرهاى منتقدان درباره كتاب آگاهى يابد، ستودنى است. به علاوه، «رهيافتى به انديشه هاى آموزشى خطيب بغدادى» مقدمه سودمند و تحقيقى ساكت است كه بر كتاب «نهاد آموزش اسلامى» كه منيرالدين پاكستانى آن را براساس تاريخ بغداد «خطيب بغدادى» نوشته : «پژوهش و بررسى درباره نهاد آموزش اسلامى و تاريخ آن بيش از هر زمينه ديگرى دلنشين و فريباست و هر چه هست برگ هاى زرين و دستاوردهاى شيرين دلپسندى است كه خواننده با خواندن و بررسى آن ها احساس سرزندگى و شادابى و شگفتى مى كند. با اين همه، تنها يك بار به فصل برگ ريز غم انگيز اين آب و هوا مى رسد و آن هم هنگامى كه به چشم و هم چشمى ها و رشك و تنگ بينى دانشمندان و دانشيانى برمى خورد و تنها در گذر از اين تنگناى تاريك و تنش زا است كه با دريغ و درد، درنگى اندوه گنانه مى كنيم و سوگمندانه فراموشى پاره اى از ارزش هاى والاى انسانى را به تماشا مى نشينيم.»
كتاب ديگرى كه بهار سال ۱۳۸۶ از اين استاد ارجمند نشر خواهد يافت «آموزش نامه؛ فرهنگ فرادهى و فراگيرى در اسلام» است كه ترجمه تذكره السامع و المتكلم فى ادب العالم و المتعلم بن جماعه حموى است كه در نوع خود يك شاهكار به شمار مى آيد. مقدمه ۱۰۰ صفحه اى مترجم درباره وضع آموزشى زمان نويسنده و روش خاص تعليم و تربيت مملوكان عصر، براى نخستين بار خواننده فارسى زبان را با نهادهاى آموزشى مخصوص آن عصر، قرن هشتم هجرى آشنا مى سازد. ترجمه مهم ديگر محمد حسين ساكت «شايست و ناشايست در انديشه اسلامى» نام دارد كه مايكل كوك استاد دانشگاه پرينستون آمريكا آن را نوشته است. ترجمه اين كتاب و نهاد آموزش اسلامى برنده جايزه سازمان فرهنگى و هنرى شهردارى تهران در سال ۱۳۸۴ شده است. «كتاب شايست و ناشايست در انديشه اسلامى» ۴ پيوست مهم و خواندنى دارد كه يكى از آن ها ترجمه نقدها و بررسى هاى چاپ شده اين كتاب در مجله هاى معتبر اروپايى است.
اما تازه ترين كتابى كه از استاد ساكت منتشر شده، «ماهتاب شام شرق» گزاره و گزينه انديشه شناسى اقبال نام دارد كه از سوى مركز پژوهش ميراث مكتوب با همكارى فرهنگستان زبان و اقبال آكادمى پاكستان و مؤسسه فرهنگى اكو (تهران) و مركز تحقيقات فارسى ايران وپاكستان (اسلام آباد، درسال ۱۳۸۵ با مقدمه اى به فارسى ‎/ انگليسى ‎/ اردو) انتشار يافت. اين كتاب كه گزارشى از همايش هاى بزرگداشت اقبال را از ۱۳۴۸ تاكنون در بردارد، گزيده اى از مقاله هاى مهم آن  ها را منعكس ساخته است. دفتر دوم كتاب عمدتاً شامل پژوهش ها و ترجمه هاى خود مؤلف است كه تاكنون زمينه اقبال شناسى به فارسى اين سبك و سياق سابقه نداشته است.
محمدحسين ساكت بيش از ۲۰ سال است كه به تدريس در رشته هاى گوناگون حقوق، تاريخ و فرهنگ و تمدن اسلامى و نهادهاى آموزشى مسلمانان، اسلام شناسى غرب، آيين نگارش حقوقى، فلسفه حقوق و ... در دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالى و دوره هاى كارآموزى فضايى در كاشان، مشهد و تهران پرداخته است. وى انجمن مفاخر و آثار فرهنگى را واداشت تا براى نخستين بار از يك حقوقدان برجسته، استاد دكتر كاتوزيان، تجليل و كتاب او را در سال ۱۳۸۳ منتشر كند.
به عنوان يك قاضى دادگسترى همواره دغدغه  دادگرى و احقاق حق دردل استاد ساكت وجود داشته است. كسانى كه او را از نزديك مى شناسند، متفق القول اند كه براى رسيدگى عادلانه و حل مشكلات مردم و بررسى پرونده ها تا چه اندازه دقيق و حساس بوده و حتى خطرات سهمگينى را تحمل كرده است. او از بن جان به عدالت و عدالت پرورى و مبارزه با بيداد و ستمگرى نه فقط در گفتن و نوشتن و انديشه كه در رفتار و كردار عقيده دارد. وى كه هم اكنون در آستانه ۶۰ سالگى قرار دارد، همچنان با شور و شوق وصف ناپذيرى مى خواند، مى نويسد و ترجمه مى كند. ساكت علاوه بر كارهاى پژوهشى، شعر هم مى سرايد و از شعرهايش نيرو مى گيرد